„Dekalog” dobrego wychowania (9).

Dbanie o sumienie

 

Problem kształtowania sumienia staje się coraz bardziej skomplikowany. Istnieje zatem potrzeba szukania nowych rozwiązań wychowawczych, aby przeciwdziałać patologii i deformacji regulatora naszego postępowania, jakim bez wątpienia jest sumienie. Można więc podać kilka zasad pomagających w kształtowaniu sumienia wychowanków.

 

1. Kształtowanie postawy  powinności. Normy powinności winny być przez rodziców celowo uświadamiane wychowankowi. Stawianie wymagań oraz ocena postępowania w kategoriach: „Ty powinieneś” zamiast „Ty musisz” wydają się w tej sytuacji priorytetowe. Powinność czynienia dobra przez wychowanka musi być nagradzana akceptacją jego samego. Taka postawa rodzica czy nauczyciela podnosi wartość dziecka i wpływa na dodatnią samoocenę!

 

2. Stosowanie łagodnej perswazji. Uznanie i nagradzanie są ważnym, uznanym przez prawie wszystkich pedagogów środkiem wychowawczym. Nie należy więc bać się zarówno nagród, jak i kar. Trzeba pamiętać, że kara może mieć charakter perswazyjny i terapeutyczny i obok nagrody jest doskonałym sposobem kształtowania sumienia. Pamiętać jednak trzeba, iż system nagród i kar musi być dostosowany do okresu rozwojowego wychowanka, a także do jego indywidualnych cech osobowościowych. Nie może być również dominacji kary nad nagrodą.

 

3. Rozwijanie zdolności do krytycyzmu. Pozwala ona zapobiec manipulacji, jaka ma miejsce w mass mediach. Stanowi również świetną przeciwwagę wobec środowiska rówieśniczego, często zniewolonego modą i konsumpcjonizmem. Rodzice powinni zatem jak najwięcej rozmawiać z dziećmi, a szczególnie z młodzieżą, na temat postaw i zachowań ludzkich. Merytoryczna dyskusja pozbawiona krytykanctwa jest dobrą okazją do ukazywania modelu zachowań.

 

4. Kształtowanie umiejętności wyboru odpowiednich autorytetów. W wychowaniu sumienia potrzebny jest autorytet moralny. Trzeba brać pod uwagę fakt, iż dzieci i młodzież łatwiej przejmują pewien model wybierania i postępowania poprzez bezpośredni kontakt z drugim człowiekiem. Istnieje zatem wielka potrzeba stawania się przez samych wychowawców (rodziców czy nauczycieli) autorytetami dla swoich wychowanków. Trzeba jednak podkreślić, iż nie tyle wyższość wychowawcy, ile zasada przyjaźni i partnerstwa staje się pomocą w osiąganiu rozwoju osobowości (w tym także sumienia), nie naruszając jego osobowej autonomii.

 

5. Likwidowanie sytuacji i postaw deformujących sumienie. Zjawisko deformacji sumienia jest stosunkowo często spotykane i przejawia się w wielorakich odmianach. Można mówić o sumieniu skrupulatnym, zakłamanym, zniewolonym, infantylnym itp. Obowiązkiem rodziców jest przeciwdziałanie wszelkim sytuacjom, które mogą utrwalić tendencje deformacyjne sumienia.

 

6. Dyskretne kontrolowanie środowiska rówieśniczego. Trzeba pamiętać, iż grupa rówieśnicza pełni ważną funkcję w procesie socjalizacji, a także kształtowania dojrzałej osobowości. Zaspokaja ona te potrzeby, których nie jest w stanie zaspokoić świat dorosłych. Pod wpływem silnej motywacji uczestnictwo w grupie rówieśniczej wzmacnia poczucie własnej wartości i poczucie społecznej przydatności. Oddziaływanie środowiska rówieśniczego jest ogromne i ze względu na możliwość odrzucenia może rodzić u jego członków postawy konformistyczne. I właśnie takim zjawiskom powinien wychowawca przeciwdziałać. Dyskretna kontrola miejsca i czasu pobytu wychowanka, dyskusje na tematy wiodące w danym okresie rozwojowym stają się swoistym antidotum na postępowanie wbrew sumieniu pod wpływem nacisku rówieśników.

 

7. Przygotowanie do samowychowania. Bardzo istotnym elementem pracy z wychowankiem jest jego autonomizacja zachowań. Rodzic stopniowo powinien stawać się doradcą i dyskretnym obserwatorem dokonywanych przez wychowanka wyborów. Wyręczanie czy narzucanie bez motywacji danych zachowań może rodzić z jednej strony bunt, a drugiej przerzucanie odpowiedzialności za swoje zachowanie z wychowywanego na wychowującego.

 

8. Budzenie postawy ofiarności. Od najmłodszych lat istnieje wielka potrzeba  rozwijania w dziecku zdolności do podejmowania działań, które naprawią szkodę. Taka postawa wymaga podjęcia wysiłku, a więc ofiarności. Trzeba przeciwdziałać postawom, które dla wychowanka mogą wydawać się jedynymi i słusznymi, ponieważ nie wymagają zbytniego nakładu pracy. Likwidowanie działań w myśl zasady: „to jest dobre, co łatwe i skuteczne” wydaje się istotnym czynnikiem kształtowania ludzkiego sumienia.

 

9. Zachęcanie do systematycznej pracy nad sobą. Nie będzie żadnych miarodajnych sukcesów w kształtowaniu sumienia, jeśli wychowanek nie będzie wykazywał aktywności własnej oraz systematycznie weryfikował swojego myślenia i postępowania. Zasada trwałego bodźca w wychowaniu ma szczególne znaczenie dla rozwoju dojrzałego sumienia. Nie można bowiem ukształtować trwałych zmian w człowieku bez systematycznego weryfikowania jego postaw.